8 lipca 2026 roku weszły w życie przepisy rozszerzające kompetencje Państwowej Inspekcji Pracy. Reforma wzmacnia możliwości kontrolowania faktycznych warunków zatrudnienia, przeciwdziałania niewłaściwemu stosowaniu umów cywilnoprawnych oraz współpracy PIP z innymi instytucjami publicznymi.

Podstawę zmian stanowi ustawa z 11 marca 2026 roku o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw, ogłoszona w Dzienniku Ustaw pod pozycją 473. Nowe rozwiązania mają usprawnić egzekwowanie przepisów w sytuacjach, w których sposób wykonywania pracy odpowiada cechom stosunku pracy określonym w Kodeksie pracy.

Jedna z najważniejszych zmian dotyczy możliwości stwierdzenia istnienia stosunku pracy w drodze decyzji administracyjnej. Podczas kontroli inspektor pracy umożliwia stronom przedstawienie stanowiska, a następnie może wydać polecenie usunięcia stwierdzonych nieprawidłowości. W razie braku wykonania polecenia okręgowy inspektor pracy może wydać decyzję stwierdzającą istnienie stosunku pracy. Może również skierować do sądu pracy powództwo o ustalenie istnienia lub treści takiego stosunku.

Decyzja okręgowego inspektora pracy wywołuje skutki od dnia jej wydania. Każda ze stron może w terminie miesiąca od dnia doręczenia decyzji odwołać się do właściwego sądu pracy. Powództwo wniesione przez PIP może objąć również wcześniejszy okres wykonywania pracy, co pozwala sądowi ustalić istnienie albo treść stosunku pracy za okres poprzedzający interwencję Inspekcji.

O charakterze zatrudnienia przesądzają przede wszystkim rzeczywiste zasady wykonywania obowiązków. Kodeks pracy wskazuje między innymi na pracę określonego rodzaju, wykonywaną osobiście, pod kierownictwem pracodawcy oraz w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym, za wynagrodzeniem. Reforma pozostawia te kryteria bez zmian i wprowadza skuteczniejsze narzędzia służące ich egzekwowaniu.

Nowelizacja poszerzyła również krąg podmiotów podlegających kontroli w zakresie legalności zatrudnienia i stosowania umów cywilnoprawnych. Kontrola może obejmować przedsiębiorców i inne jednostki organizacyjne korzystające z pracy osób fizycznych, w tym osób prowadzących działalność gospodarczą. Inspektorzy mogą prowadzić wybrane czynności zdalnie, korzystać z transmisji internetowej oraz żądać dokumentacji związanej z zatrudnieniem w formie elektronicznej.

Wzmocniona została także wymiana informacji między Państwową Inspekcją Pracy, Zakładem Ubezpieczeń Społecznych i Krajową Administracją Skarbową. Dane pozyskiwane przez te instytucje mają wspierać analizę ryzyka i wybór podmiotów, w których przeprowadzenie kontroli może być szczególnie uzasadnione.

Nowym rozwiązaniem jest możliwość wystąpienia do Głównego Inspektora Pracy o indywidualną interpretację dotyczącą charakteru określonego stosunku prawnego. Interpretacja może pomóc przedsiębiorcy ocenić, czy przedstawione zasady współpracy odpowiadają stosunkowi pracy w rozumieniu art. 22 § 1 Kodeksu pracy. Opłata za jej wydanie wynosi 40 zł, a kompletny wniosek powinien zostać rozpatrzony w terminie do 30 dni.

Zmiany mają znaczenie dla pracowników, przedsiębiorców, prawników, związków zawodowych, specjalistów HR, przedstawicieli administracji publicznej oraz badaczy rynku pracy. Ich stosowanie będzie wymagało uważnej analizy przepisów, orzecznictwa i praktyki kontrolnej rozwijającej się po wejściu reformy w życie.

Problematyka działalności Państwowej Inspekcji Pracy, prawnych podstaw zatrudnienia i ochrony praw pracowniczych zajmuje ważne miejsce w zbiorach Głównej Biblioteki Pracy i Zabezpieczenia Społecznego. W Bibliotece Cyfrowej dostępne są między innymi opracowania dotyczące inspekcji pracy oraz komentarze do ustawy o PIP. Katalog online, bibliografie i zestawienia tematyczne ułatwiają również odnalezienie literatury z zakresu prawa pracy, legalności zatrudnienia, bezpieczeństwa pracy i funkcjonowania instytucji rynku pracy.

Zapraszamy wszystkie osoby zainteresowane prawem pracy do korzystania ze zbiorów tradycyjnych i cyfrowych, katalogu online, bibliografii oraz usług informacyjnych GBPiZS. 😊

 

Więcej informacji:

Pełny tekst ustawy:
Ustawa z 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw – Dz.U. 2026 poz. 473, plik PDF
Karta aktu prawnego w ISAP

Informacja Państwowej Inspekcji Pracy o nowych uprawnieniach:
„Nowy porządek na rynku pracy” – Państwowa Inspekcja Pracy

Szersze omówienie:
„Wchodzimy w nową erę jakości kontroli” – Państwowa Inspekcja Pracy

Informacje o indywidualnych interpretacjach

Praktyczna instrukcja składania wniosku – Jak wystąpić do PIP o wydanie indywidualnej interpretacji dotyczącej kwalifikacji stosunku prawnego?